Երեւանի եւ Բաքվի միջեւ համաձայնագրի տեքստը չի պարունակում հակամարտությունների ժառանգության դրույթներ. Թոմաս դե Վաալ
Ադրբեջանն ու Հայաստանը վերջապես առանձին հայտարարություններով հայտարարեցին, որ ավելի քան երեք տասնամյակ տեւած հակամարտությունից հետո լուծել են տարաձայնությունները կարգավորման համաձայնագրի տեքստի շուրջ, գրել է Քարնեգի հիմնադրամի ավագ վերլուծաբան եւ Կովկասի հարցերով փորձագետ Թոմաս դե Վաալը։
Նա հիշեցրել է, որ ԱՄՆ պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն այս հայտարարությունը «պատմական» է անվանել։ Եվրամիության բարձր ներկայացուցիչ Կայա Կալասը դա «վճռական քայլ» է անվանել։
«Երկրորդ հայտարարությունը մի փոքր ավելի մոտ է իրականությանը։ «Սա մեծ քայլ է, որը կկայունացնի Հարավային Կովկասը, բայց լիակատար խաղաղության հասնելու համար անհրաժեշտ է լուծել եւս մի քանիսը», — ընդգծել է փորձագետը։
Նրա խոսքով՝ միջազգային համատեքստը կրիտիկական է։ Մինչ Մոսկվան եւ Վաշինգտոնը բանակցում են Ուկրաինայի ապագայի մասին, հայերը վախենում են մի սցենարից, երբ Ռուսաստանը, պատերազմից ուշքի գալով՝ կրկին իր ագրեսիվ հայացքը կդարձնի դեպի Հարավային Կովկաս: Անգամ երկու հակառակորդների միջեւ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու համար երկկողմ խաղաղության պայմանագիր կնքելու սկզբունքային համաձայնությունը Մոսկվային թողնում է միջամտելու ավելի քիչ լծակներ: Բեկումը եղավ այն բանից հետո, երբ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի թիմը համաձայնեց զիջել երկու չլուծված հարցերը 17 հոդվածից բաղկացած տեքստի 12-րդ նախագծում, որը բանակցվում էր ավելի քան մեկ տարի։ Մեկ այլ կարեւոր, բայց չլուծված խնդիր առանձին բանակցությունների թեմա է. ճանապարհային եւ երկաթուղային կապերի վերականգնման ուղիները, հատկապես Արեւմտյան Ադրբեջանը Նախիջեւանի հետ Հայաստանի տարածքով կապող երթուղին: Դե Վաալն ընդգծել է, որ փաստաթղթում բացակայում են այնպիսի տարրեր, որոնք սովորաբար ուղեկցում են պատմական խաղաղության համաձայնագրին եւ անդրադառնում հակամարտությունների ժառանգությանը, ինչպիսին են պատերազմական հանցագործությունների համար արդարադատության մեխանիզմները կամ տեղահանված մարդկանց վերադարձի իրավունքի խոստումները: Հարցը, որի շուրջ երկու ժողովուրդներն էլ երկու պատերազմ են մղել՝ հազարավոր կյանքեր կորցնելով, չի արծարծվում։ Լեռնային Ղարաբաղի հայաբնակ շրջանի խնդիրը ուժով լուծվեց 2023թ. սեպտեմբերին, երբ Ադրբեջանն օկուպացրեց այն, եւ նրա ողջ 100 հազարանոց հայ բնակչությունը փախավ։
Փաշինյանն այժմ ընդունում է, որ Ղարաբաղը Ադրբեջանի կազմում է, եւ ոչ ոք չի սպասում, որ ղարաբաղցի հայերը շուտով կվերադառնան հայրենիք։ Ադրբեջանական կողմը պահանջում է փոփոխություններ կատարել Հայաստանի Սահմանադրությունում։ «Սահմանադրական հարցը, անշուշտ, կարող է լուծվել կրեատիվ դիվանագիտության միջոցով, եւ նաեւ այն պատճառով, որ Փաշինյանն ինքը ցանկանում է նոր սահմանադրություն ունենալ հաջորդ խորհրդարանական ընտրություններից հետո, որոնք տեղի կունենան 2026թ.։ Բայց Փաշինյանը չափազանց շատ բան է տվել, ու հիմա նրա գրպանները գրեթե դատարկ են։ Նա ցանկանում է գնալ այս ընտրություններին` հանրությանը հայտարարելով, որ խաղաղության համաձայնագիր է ձեռք բերել, այլ ոչ թե, ինչպես պնդում են նրա քննադատները, պարզապես Ադրբեջանի կապիտուլյացիային ենթարկվելով:
«Եվ որքան ուժեղանա Ադրբեջանի ճնշումն այս հարցում, այնքան Փաշինյանի համար ավելի դժվար կլինի դա անել»,- գրել է վերլուծաբանը։ Փաշինյանը հայերի առջեւ ծառացած որոշումը ներկայացնում է որպես հիմնարար փիլիսոփայական ընտրություն «Իրական Հայաստանի» եւ «Պատմական Հայաստանի» միջեւ։ Ըստ էության, նա ընտրողներին ասում է, որ 2020 եւ 2023թթ. Ադրբեջանի կողմից խոշոր ռազմական պարտություններ կրելով՝ Հայաստանն այժմ պետք է ընդունի նոր իրողությունը։ Նա պետք է փորձի խաղաղություն հաստատել Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի հետ, բացել սահմաններն ու կապերը Եվրոպայի հետ եւ ազատվել Ռուսաստանից վտանգավոր կախվածությունից։ Ադրբեջանցի պաշտոնյաները բավական անկեղծ են եղել՝ ասելով, որ չեն շտապում եւ կարծում են, որ խաղաղության համաձայնագիրն ավելի շատ օգուտ կբերի Հայաստանին, քան Ադրբեջանին: Նախագահ Իլհամ Ալիեւը երբեք հրապարակավ չի խոսել խաղաղության օգուտների մասին եւ որեւէ դրական բան չի ասել Փաշինյանի մասին։ Նրա ղեկավարությամբ Հայաստանի հետ հակամարտությունը շարունակում է օգտագործվել երկիրը միավորելու համար։
Ադրբեջանի ԱԳՆ-ի կողմից բանակցություններում առաջընթացի մասին հայտարարությունից ընդամենը մի քանի ժամ առաջ Ալիեւը հանդես եկավ ագրեսիվ ելույթով, որտեղ նա կրկնեց մաքսիմալիստական պնդումները, դժգոհությունները եւ մեղադրանքները Հայաստանի հասցեին։ Վերլուծաբանը կարծում է, որ Բրյուսելն ու Վաշինգտոնը կարող են ավելի ակտիվորեն աջակցել փոխկապվածության օրակարգին եւ հատկապես սահմանների բացմանը։ Սակայն Անկարան առանցքային խաղացողն է։ Անկարան այժմ միաժամանակ երկու բան է ուզում, եւ վաղ թե ուշ պետք է ընտրություն կատարի։ Դե Վաալի խոսքով՝ Թուրքիան հասկանում է, որ Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորումը Թուրքիային դարձնում է ավելի ուժեղ խաղացող Հարավային Կովկասում, թուլացնում Ռուսաստանի պատմական վերահսկողությունը Հայաստանի վրա եւ օգուտ բերում Թուրքիայի աղքատ արեւելյան սահմանային շրջաններին: Փաշինյանը նրանց համար իդեալական գործընկեր է։ Սակայն դրանով զբաղվում է անձամբ նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը, իսկ Ադրբեջանը Թուրքիային հարազատ եղբայրական պետություն է, եւ Անկարան չպետք է առաջ անցնի Բաքվից։